شناخت دستگاههای موسیقی ایرانی

دستگاههای موسیقی ایرانی  

در موسیقی ایرانی، ردیف رکن اساسی را تشکیل می دهد و هر دستگاه مجموعه ای از قطعات و گوشه هاست که به آن ردیف گویند.  

در حال حاضر موسیقی ایرانی شامل هفت دستگاه است :
1- شور ،2-سه گاه ،3-چهار گاه ،4-همایون ،5-ماهور ،6-نوا ،7-راست پنجگاه .

1- دستگاهشور:

دستگاه شور دارای گوشه هائی به شرح ذیل میباشد که تعدادی از آنها در حال حاضر در دسترس نیستند:   

در آمد ، خارا ،کرشمه ، رهاب ، سلمک ،شهناز ، نغمه ، قرچه ، رضوی ، حاجی حسینی ، عزال ،زیر کش سلمک، حزین وفرود ،گلریز ، صفا ، بزرگ ، دو بیتی ، قجر ،ملا نازی ،گرایلی ، مجلس افروز ، عاشق کش و مثنوی

دستگاه شور همچنین دارای ملحقات آوازی است که چون همگی در گام شور قرار دارند به عنوان متعلقات شور شناخته شده اند که دارای چهار آواز میباشد

 1-    آواز ابوعطا که گوشه های این آواز به شرح ذیل میباشند:

 درآمد، سیخی، حجاز، اوج حجاز، سارنگ، رامکلی ، لیلی و مجنون ، خسرو شیرین ، جور، حزان ، گبری ، چهار پاره(چهار باغ) ، سملی، حسن موسی، قطاربند، یتیمک و مثنوی

 2-    آواز بیات ترک (بیات زند) که گوشه های این آواز به شرح ذیل میباشند:

درآمد،جامه دران، فیلی، شکسته، ابول (حصار)، بسته نگار، قطار،قرائی،دو گاه، امیری ،رکب ، نغمه ،مهدی ضرابی ، روح الارواح ،مهربانی، شهابی و مثنوی

 3-    آواز افشاری که گوشه های این آواز به شرح ذیل میباشند:

درآمد، جامه دران، ابول (حصار)، عراق، حزین، نهیب، محیر، رهاب، صدری، قرائی، مسیحی، تخت تاقدیس، خجسته، زنگوله، سپهر و مثنوی

 4-    آواز دشتی که گوشه های این آواز به شرح ذیل میباشند:   

درآمد، بیات راجع ، حزین، عشاق، قرچه ، رضوی ، دشتستانی (حاجیانی)، بیدگانی ، غم انگیز،گیلکی ،دیلمان، چوپانی، کاشی، لری، کوهستانی، کوچه باغی و مثنوی .

 2-   دستگاه سه گاه :

در آمد، زابل، مویه، مخالف ، مغلوب، حصار، مثنوی مخالف، زنگ شتر ، جغتائی، مسیحی ، شاه ختائی و رهامی.

 3-   دستگاه چهارگاه :

 در آمد، زابل، حصار، پیش زنگوله ، زنگوله ، نغمه ، بسته نگار ، مویه ، مخالف ، مغلوب ، حدی ، پهلوی ، رجز ، منصوری، معربد، لزگی، شب فرخ، نحوی، و رهامی

 4-    دستگاه همایون :

در آمد، جامه دران، چکاوک ، بیداد ، بیات راجع ، اوج ، طرز ، ضجه موره ، شمعونی ، موالیان ، نی داوود ، لیلی و مجنون ،شکوه ، نوروز عرب ، نوروز صبا ، نوروز خارا ، نفیر ، فرنگ ، شوشتری ، بختیاری و موالف ، عزال ، ده ناصری ، راز و نیاز ، میگلی و مثنوی .

دستگاه همایون نیز دارای یک مشتق به نام آواز اصفهان است که گوشه های آواز اصفهان به شرح ذیل میباشد:

درآمد، بیات راجع، عشاق، جرس، عشیران ، سوز و گداز، اصفهانک،هداوندی، ساقی نامه، صوفی نامه و مثنوی

5-  دستگاهماهور:

در آمد، داد، گشایش، فیلی، شکسته ، شکسته قره باغ ، مجلس افروز ، خسروانی ، دلکش ، خاوران ، طرب انگیز ، نیشابوری ، نصیر خانی، چهارپاره (طوسی )، مراد خانی، قرائی، بوسلیک، آذر بایجانی ، زیر افکند ، حصار ماهور ، نیریز ، نهیب ، عراق ، محیر ، آشورا وند ، اصفهانک ، حزین ، نغمه ، زنگوله ، راک هندی ، راک کشمیر ، راک عبداله ، صفیر راک، ساقی نامه، صوفی نامه ، کشته مرده و مثنوی

6- دستگاه نوا :

در آمد، گردانیه ، نیشابورک ،نغمه ، بیات راجع ، عشاق ، عراق، حزین ، نهفت ، رهاب، گوشت ، مثنوی گوشت، عشیران ، مجلسی ، خجسته ، حسین ، ملک حسینی ، بوسلیک ، نیریز، تخت طاقدیس، و شاه ختائی  

7- دستگاه راست پنجگاه :

در آمد، زنگوله ، پروانه ، نغمه ، روح افزا ، خسروانی ، پنجگاه ، سپهر ، عشاق ، نیریز ، بیات عجم ، مبرقع ، قرچه ، بحر نور ، ابوالچپ ، طرز، لیلی و مجنون ، راوندی ، نوروز ها نفیر ، فرنگ و عراق

اما در دیوان شاعران پارسی گوی گذشته نیز نام بسیاری نغمه های موسیقی به میان آمده است که در حال حاضر هیچ اثری از آنها نیست که در ذیل به تعدادی از آنها اشاره میشود:  

نوا ، راست، اصفهان ،زیر افکند، بزرگ ، زنگوله ، راهوی ، حجازی زنگبار ، گلستان ، بهار ، بوستان ، عذری ، وامق ، زیر کش ، نوروز ، مایه ، سه گاه ، چهار گاه ، پنج گاه ، عشیران ، نوروز خارا ، نوروز بیانی ، نوروز عرب ، نوروز صبا ، عزال ، نیریز ، مبرقع ، ماهور ، همایون ، زابلی ، اصفهانک ، نهاوند ، محیر ، خوزی ، رکب ، روی عراق ؛ بسته نگار ، نیشابور (نیشابوری ) و کوچک .
خسروانی ، آئین جمشید ، نوروز بزرگ ، سروستان ، بلغ سیاوشان ،پالز بان ، گل نوش ، مشکدانه ، نخجیرکان ، نوش لبنیان ، نهاوندی ، نا قوسی ، حقهء کاووس ، سیوار تیر ، تخت اردشیر ، کین ایرج ، نوروز کوچک ، روشن چراغ ، گنج باد آورد ، شاد باد ، دل انگیزان ، آزاد وار ، مهرگانی ، کبک دری ، سبزه در سبزه ،راح روح ، شیشم ، مروای نیک ، باغ شهریار ، کین سیاوش ، شب فرخ ، نیمروز ، گنج کاوه ، سبز بهار ، سروسهی ، اورنگی ، اورامن ، نوشین باده ، هفت گنج ، قالوسی ، قفل روی ، شبدیز ، کیخسرو ، بلغ سیرین ، فرخ روز ، گلزار ، گنج سوخته ، راه گل ، در غم ، سروستا ، آرایش خورشید ، شادروان مروارید ، دلنواز ، رامش جان ، ماه بر کوهان ، زیر قیصران ریا، ساز نوروز .
چگونه گوشه ها را بشناسیم؟
اصولا می توان گوشه را به سه دسته تقسیم کرد :
1-گوشه های اصلی : که بر یک نت ویژه تاکید می کنند .
از آنجا که گام هر دستگاهی طبیعتا از هفت نت تشکیل می شود هر دستگاهی می تواند دارای هفت گوشه اصلی نیز باشد که همیشه اولین گوشه که تاکید بر اولین نت گام میکند را " درآمد " می نامند و گوشه های دیگر را گذشتگان بر اساسی که علت بسیاری از آنها متاسفانه امروزه بر ما نامعلوم است نامگذاری کرده اند . برای مثال نت دوم گام ماهور گوشه " داد " نامیده شده است .
وبژگی گوشه های اصلی این است که خود دارای گوشه های فرعی می باشند مثلا :
گوشه چکاوک در همایون شامل نی داوود، گوشه حجاز در ابو عطا شامل چهار پاره
2- گوشه های مرکب خوانی :
از این گوشه ها برای تغییر دستگاه استفاده میشود ، مانند :
گوشه دلکش در ماهور برای رفتن به شور
گوشه شکسته در ماهور و بیات ترک برای رفتن به افشاری
گوشه راک در ماهور برای رفتن به بیات اصفهان
گوشه عشاق در اصفهان برای رفتن به شور
3-گوشه های ریتمیک :
این گوشه ها خود بر دو نوع هستند :
الف - گوشه هائی که دارای ساختار ملودیک و ریتم هستند و می توان آنها را در غالب بسیاری از دستگاهها و گوشه های اصلی دیگر اجرا کرد مانند گوشه های : کرشمه و چهار پاره و زنگوله و مثنوی و ساقی نامه و  ...

ب - گوشه هائی که دارای ریتم هستند ولی فقط در یک دستگاه و گوشه خاص اجرا می شوند ، مانند : رامکلی در ابوعطا ، لیلی مجنون و بختیاری در همایون ، سوز و گداز در اصفهان ، شهابی و مهربانی در بیات ترک و ...

 

/ 8 نظر / 444 بازدید
محمد سعید شاهری

سلام . بسیار جامع و مفید بود . ممنونم

ثمین

دستتون درد نکنه...... :)

حسن فتحیان

سلام استاد واقعا جز تشکر وقدردانی چی میشه گفت. خسته نباشید امیدوارم درتمام مراحل زندگی موفق باشید.از دوستان اقای فاطمی(شاگردتون) هستم.

حیدری

با سلام استاد ارجمند نزدیک به دوساله که آواز کارمیکنم ولی احساس میکنم پیشرفتم خیلی کنده استعدادم در زمینه آواز بد نیست ولی میخواستم ازشما راهنمایی بگیرم ممنون از زحمات شما در حفظ موسیقی ملی مخصوصا آواز با تقدیم احترام - محمود حیدری 09195249363

سعید

ممنونم از وبلاگ خوبتون

رضا

سلام ممنونم از توضیحات کاملتون میخواستم تفاوت گوشه (شهناز و سلمک )و(حسینی و حجاز)و(گردانیه و جامه دران)و(عشاق و بوسلیک)را بدونم

رضا

ممنونم از پاسخ کاملتون

کامران

ضمن تشکر از اطلاعات مفید وبلاگ، یه سوال داشتم. در شاهنامه به واژه "خروش مغان" اشاره شده که ظاهرا در رابطه با شیوه اوستا خوانی مغ های زرتشتی بوده. آیا شما نظری در این مورد دارید؟ آیا ممکنه که ردی از اون در موسیقی سنتی به عنوان گوشه، ملودی یا هر چیز دیگه باشه؟ سپاس فراوان